Jedan moj prijatelj se pre dva meseca vratio sa letovanja u Kanu i Parizu. Bio je prepun utisaka o lepotama Francuske, o toj kolevci civilizacije, o majci svih umetnosti i umetnika, arhitektonskom divu, kolonijalnoj carevini... Sasvim suprotno severnoameričkoj kulturi u koju smo i prijatelj i ja utonuli, Francuska je moderna, otvorena, prijateljska i gostoljubiva. Muzeji u Parizu ili toplesi u Kanu, svejedno: tamo ima šta da se vidi i nauči. Sve je sređeno, sve je pod konac, a opet u blagom haosu koji samo požuruje ljude da se uklope. Nigde oblačka na toj slici. Ali, dve ulice niže...

Sadržaj se, za sada, nažalost samo može naći u tiskanom izdanju časopisa.

Sve je počelo 1989. na sastanku rektora (dijela) evropskih sveučilišta održanom u prostorima najstarijeg sveučilišta - bolonjskog. Zaključci tog sastanka sačinjavaju kratak i sladak programatski dokument, 'Magna charta universitatum'. Pozivajući se na buduće događaje i razvoj Evropske zajednice, podrazumijevajući da je budućnost na skali od 20 godina koliko - toliko predvidljiva, rektori postavljaju osnovu za buduće usklađivanje među sveučilištima, uz afirmiranje razlika i posebnosti svakog pojedinog. Tekst je ukrašen idejama i naglascima za koje je odavno jasno da današnjoj politici ne znače apsolutno ništa - akademskim slobodama, autonomijom sveučilišta i autonomijom znanstvenog rada.

Hrvatska je na pragu Europe! To je rečenica koju već čitavu deceniju kliču ovdašnji političari, uzdižući tu naddržavnu tvorevinu na razinu (polu)božanstva te tako hraneći toliko puta razočarane hrvatske radnike još jednom ispraznom i, eufemistički rečeno, sumnjivom nadom.

Pred koju godinu, Dražen Budiša je u jednom intervjuu, komentirajući studentsku inicijativu za držanjem ugrožene obitelji pilića u dvorištu filozofskog fakulteta rekao da se danas studenti nemaju za što boriti, i da ne znaju za što bi se borili, točnije, da su se oni tada borili za slobodu dok današnje generacije ne znaju što bi sa njom. Tu je svojevrsnu bijedu studentskog identiteta kontrastno usporedio sa događajima 1971. (hrvatskog proljeća) čiji je aktivni sudionik bio. Tada, 1971., gledano iz današnje perspektive, valjalo se boriti za hrvatski identitet; borba je imala smisla- danas je tog istog čovjeka vrijeme pomelo, kao i njegove ideje i gorčinu, u anonimnost u kojoj na kraju skončaju mnogi protagonisti svog vremena i prostora.

U idejnom i istorijskom segmentu savremene epohalne svesti dijalektičko mišljenje potisnula je pojmovna samodovoljnost koja se ispoljava u prioritetnom razmatranju fragmentarnog i subjektivnog. Neposredno uočljivo, malo i fragmentarno novi su «autentični» oslonci filozofskoistorijskog mišljenja, dok se celina i zakoni smatraju nekorisnim ili idejnopolitički represivnim. Nasuprot dijalektici, postmoderna poima prošlost kao osmišljenu konstrukciju, a ne kao objektivni splet minulih zbivanja. Savremeni konstruktivizam uopšte (kome pripada i postmoderna) nastoji da se uvrsti u tradiciju skepticizma (od antičkog Pirona do Popera) sa sledećim osnovnim gnoseološkim postulatima. Ljudi ne poimaju stvarnost kakva je po sebi, nego grade modele stvarnosti, čija se objektivnost i istina ne mogu direktno ispitati. Ne možemo prodreti iza naših opažanja otuda što je jedino moguće porediti jedno opažanje sa drugim opažanjem, a ne i opažanje sa neopaženim stvarima (Piron). Opažanje nije pasivni proces, nego konstruktivna delatnost našeg mozga i osećanja koja je u stalnom jezičkom i teorijskom preoblikovanju. Rečju, vidimo ono što znamo. Pomenuti gnoseološki postulati «antiesencijalističke», nominalističke postmodernističke sumnje u nauku i tradicionalnu istoriografiju imaju dugu tradiciju, iako se pojam postmoderna počeo se širiti tek od kada ga je A.Tojnbi 1947. upotrebio za oznaku poslednje faze zapadne kulture. Postmoderna se pojavila u umetnosti krajem 1950-ih i karakteriše je ekstremni pluralizam stilova i gledanje da se ne može ništa novo stvoriti. Preostala je, navodno, samo igra sa materijalom. Svesno se briše razlika između kiča i umetnosti, masovne kulture i elitističkog poimanja umetnosti. U ovoj oblasti su sinonim za postmodernu bili transavangarda i kasna moderna.

Među brojnim zabludama (savremene) levice - jer problemi levice (u prvom redu anarhizma) jesu ono što nas ovde najviše interesuje - treba najpre spomenuti onu vezanu za slobodu: ona se u različitim levim krugovima percipira na toliko različit način, da za neke od njih vezivanje atributa levice uopšte postaje nemoguće; iz toga se može izvesti nedvosmislen zaključak o švercovanju određenih desničarskih ideologija na levici. Očit primer takvog švercerskog mentaliteta jeste takozvani anarho-primitivizam: u ovoj sintagmi atribut anarho se upotrebljava kao svojevrsno pokriće za drugi deo pojma, koji se tako neometano šverca sa desne na levu stranu ideološkog spektra; posledice toga, ne samo za anarhizam, mogu biti katastrofalne. U tom smislu ovaj tekst može predstavljati jedan pokušaj utvrđivanja pravog stanja stvari - šta je tu osnova a šta sléđênje, šta je unutrašnje a šta spoljašnje, šta bitno ili nebitno¹.

Na ovim prostorima od pre nekog vremena buja 'diskusija' o 'primitivizmu' i 'sindikalizmu', i njihovim derivatima. Upotrebljen u ovom kontekstu, termin 'diskusija' (l. discussio) pokazuje nešto drugačiji izvor i značenje od onog koje mu se obično pripisuje - u 'raspravi' između 'sindikalizma' i 'primitivizma' termin verovatno vodi poreklo od l. discus, gr. diskos - u atletici obli disk za bacanje, u pravoslavnoj crkvi tanjir ili čaša iz koje se vinom vernice pričešćuju - što najbolje opisuje o čemu se zapravo radi: uzajamno gađanje tvrdim ili okoštalim izrazima/argumentima, koji su po mišljenju bacača 'dobro zaokruženi' argumenti, a sve to sa religijskim nadahnućem i željom da se spase ili pročisti ova 'scena', privlačenjem novih vernika pod skute jedne od crkava.

Bit je političkog da traži istinu - a istina u političkom smislu nikad nije ne pretpostavljen, prazan pojam. Kada govorimo o traženju istine u političkom djelovanju, zasigurno tražimo vidove oslobođenja i slobode. Jer istina političkog - to je sloboda. Druga stvar koja je valjda toliko očita, jest da različite političke perspektive imaju različite vidove samolegitimacije. Još jedna istina, koju mnogi navode kao temelj svoje borbe jest da je cjelokupna povijest, povijest klasnih borbi.

I

Ako kažem da je dvadeseto stoljeće, između ostalog, bilo i Marxovo stoljeće mnogi će se vjerojatno složiti s tom konstatacijom. Većini je jasno kako stoljeće u kojem su mnoge političke zajednice svoju legitimnosti zasnivale na Marxovoj teoriji zaslužuje takvu titulu. No tu se ne radi samo o tome; 20.st. iznjedrilo je veliki broj više manje slobodoumnih mislilaca koji su živote proveli izučavajući i braneći Marxovo učenje, te vjerujući kako čine ispravnu stvar sa smislom proživljavali vlastite živote. Oni su tako preturajući po Marxovim ranim i kasnim, otkrivenim i neotkrivenim, objavljenim i neobjavljenim radovima došli do mnogobrojnih spoznaja otkrića i zaključaka, napisali desetke tisuća knjiga, a da su pri tome do samoga kraja ostali vjerni vlastitoj bezgraničnoj skromnosti i sebe vidjeli kao obične marksističke interprete. Uz odavanje počasti zamjetnim iznimkama teško je neprimjetiti kako se ti plodni i zaslužni autori uglavnom nisu vidjeli kao tvorci vlastitog većeg, nego tek interpreti tuđeg djela. Uzevši u obzir teorije ostalih povijesnih mislilaca i kompletni zbir radne snage uložene u interpretaciju djela svakog od njih ponaosob teško je ne zaključiti kako je 20.st. uistinu i bilo Marxovo.